کتابخانهها
31 اردیبهشت · · خواندن 4 دقیقه کتابخانهها؛ سدی در برابر انحصار ناشران یا قبرستان کتابهای خاک نخورده؟
در روزهایی که نمایشگاه کتاب تهران برپاست و خریداران با چند کلیک ساده، کتاب مورد نظر خود را از پلتفرمهای آنلاین سفارش میدهند، کمتر کسی به این پرسش اساسی فکر میکند: «قیمتی که من برای این کتاب میپردازم، واقعاً بر اساس چیست؟» پاسخ، شگفت انگیز است: بخش بزرگی از آن قیمت، نه هزینه کاغذ و چاپ، که «اجاره انحصار» است؛ انحصاری که قانون حق مؤلف (کپی رایت) به ناشران اعطا کرده است. اجازه دهید با یک مثال ملموس شروع کنم. در بریتانیا، انتشارات پنگوئن نسخههای کاغذی کتابهای کلاسیک را به قیمتی میفروشد که پنج برابر قیمت نسخه اصلی است. در بازار آمریکا، همان دیسک فشرده موسیقی به نصف قیمت بریتانیا به فروش میرسد. منتقدان صنفی و روزنامهنگاران اقتصادی به صراحت گفتهاند که این تفاوت قیمت را نمیتوان با صرفههای مقیاس یا هزینههای تولید توجیه کرد؛ تنها توضیح ممکن، سوءاستفاده از قدرت انحصاری ناشران است که قوانین کپی رایت از آنها حمایت میکند.
اما این انحصار چگونه شکل میگیرد؟ تصور کنید یک ناشر موفق، مجموعه بزرگی از حقوق آثار پرفروش و کلاسیک را در اختیار دارد. او میتواند این مجموعه را به صورت «بستهای» به کتابفروشیها و توزیع کنندگان عرضه کند و بگوید: «اگر میخواهید کتاب جدید فلان نویسنده محبوب را داشته باشید، باید ده عنوان دیگر از آرشیو ما را هم بخرید.» این استراتژی که در ادبیات اقتصادی به «تجمع مجموعه آثار» معروف است، ورود ناشران جدید را تقریباً غیرممکن میکند. ناشر تازه وارد هر قدر هم که کتاب خوبی منتشر کند، نمیتواند با مجموعهای از هزاران عنوان رقابت کند. نتیجه: بازار نشر به سمت انحصار یا الیگوپولی سوق مییابد.و اینجاست که نقش «کتابخانههای عمومی» به شکلی متناقض اما حیاتی ظاهر میشود. اقتصاددانان مدتهاست دریافتهاند که کتابخانهها با وجود اینکه «رقبای» ناشران به نظر میرسند، در واقع تعادل انحصاری بازار را به نفع مصرف کننده و حتی در بلندمدت به نفع خود ناشران بر هم میزنند. چگونه؟ فرض کنید یک کتابخانه عمومی، پنج نسخه از یک کتاب پرفروش را میخرد و آنها را به هزاران عضو خود امانت میدهد. از دیدگاه ناشر، این یعنی هزاران فروش بالقوه از دست رفته. اما از دیدگاه بلندمدت، کتابخانه ریسک خرید برای مصرف کننده را حذف میکند.
بیایید این منطق را با یک مثال. در بازار کتاب: مصرف کننده قبل از خرید یک رمان از نویسنده ناشناس، نمیداند آیا از آن لذت خواهد برد یا نه. این «اطلاعات ناقص» (که اقتصاددانان به آن «کالای تجربهشدنی» میگویند) باعث میشود مردم به سراغ آثار آشنا و پرفروش بروند و چرخه انحصار تقویت شود.
کتابخانه عمومی، این ریسک را از دوش مصرف کننده برمیدارد. شما میتوانید کتاب را رایگان امانت بگیرید، بخوانید، و اگر واقعاً دوست داشتید، بعداً نسخهای از آن بخرید. این دقیقاً همان نقشی است که در تحلیل «رخوت مصرف کننده» به آن اشاره میشود: وقتی ریسک حذف شود، افراد بیشتری به سراغ تجربه آثار جدید میروند. در بلندمدت، کتابخانهها به ایجاد «سلیقه» و گسترش بازار کمک میکنند. در فرانسه، انتشاراتی که آثار نویسندگانی چون ساموئل بکت و آلن گریله را منتشر میکرد، شاهد بود که آثار برجسته پس از چند سال امانت در کتابخانهها و معرفی توسط منتقدان، به تدریج به فروش قابل توجهی دست یافتند. در واقع، کتابخانهها «بازاریابی رایگان» برای آثار باکیفیت اما ناشناخته انجام میدهند.
اما این داستان یک روی دیگر هم دارد. در ایتالیا در سال ۱۹۸۸، مخارج هنری بخش خصوصی تنها ۰.۷ درصد از کل مخارج مصرفی بود و سهم خدمات هنری (که کتابخانهها هم جزئی از آن هستند) از این مخارج کمتر از ۲۰ درصد بود و رو به کاهش. یعنی با وجود تمام فواید، مردم در عمل تمایل چندانی به حمایت مستقیم از کتابخانهها و خدمات فرهنگی عمومی نشان نمیدهند. اینجاست که پارادوکس به اوج میرسد: کتابخانهها برای شکستن انحصار ناشران ضروریاند، اما خودشان برای بقا به بودجه دولتی وابستهاند.
در روزهای نمایشگاه کتاب که تخفیفها و پیشنهادهای آنلاین خریداران را بمباران میکنند، شاید این سؤال را از خود بپرسید: «آخرین باری که به کتابخانه رفتم کی بود؟» کتابخانه عمومی، آن فضای آرام با قفسههای انبوه، شاید قدیمی و کسالت بار به نظر برسد، اما از نظر اقتصادی، یکی از هوشمندانهترین نهادهایی است که بشر ساخته است. قفسههای کتابخانه، انحصار ناشران را به چالش میکشد و به مصرف کننده «حق انتخاب آگاهانه» میدهد. شاید وقت آن رسیده که قبل از کلیک کردن روی دکمه «افزودن به سبد خرید»، سری هم به کتابخانه محل زندگیتان بزنید. آنجا، هزاران جلد کتاب بیصدا منتظرند تا ریسک خواندن را از دوش شما بردارند.
منبع:
پیکاک،الن(1376) اقتصاد فرهنگ و سیاستهای فرهنگی، مترجم :عهلی اعظم محمد بیگی، تهران : انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
کانال در بله:
کانال در ایتا:
https://web.eitaa.com/#@ashour13630126katabngasht